جنابه

جنابه که گاه جنابا نیز خوانده شده، از مهم­ترین بنادر خلیج فارس بود که در جنوب شینیز قرار داشت. آثاری از خرابه­های آن شهر در نزدیک روخانه­ای که جغرافی­نویسان مسلمان آن را شادکان نامیده­اند، به چشم می­خورد و به احتمال قوی در حوالی بندر گناوه امروزی قرار داشته، اما کاملاً بر آن منطبق نیست.[43] ظاهراً این شهر در کناره دریا واقع نبود، بلکه همانند شهر شینیز، خلیج منشعب شده از دریا تا نزدیک شهر پیش آمده بود و کشتی­ها از این طریق خود را به شهر می­رسانیدند.[44] این خلیج که هور جنابه نام داشت مکانی خطرناک بود که در هنگام طوفان و تلاطم دریا، کشتی­ها به ندرت می­توانستند سالم از آن عبورکنند.[45] بدین ترتیب بین شهر و دریا فاصله­ای به طول سه میل (5/4کیلومتر) یا کمتر وجود داشت؛[46] بنابراین بندر جنابه را باید در فاصله­ای دورتر از گناوه فعلی، در سمت شمال و تقریباً در مکانی که قلعه حیدر قرار دارد در نظر گرفت.[47]

جنابه شهری قدیمی بوده که برخی احداث آن را در دوره پیشدادیان دانسته­اند.[48] به هنگام ورود اعراب مسلمان به این منطقه قلعه­ای وجود داشت که مردم آن، بدون مقاومت در برابر سپاه مسلمانان، تسلیم شدند.[49] این شهر، همانند دیگر بنادر جنوبی که در ناحیه گرم­سیری قرار داشتند، هوایی به شدت گرم داشت. آب آن نیز بسیار کثیف بود؛ به طوری که مردم بومی، شهر را گَنفه یا آب گندیده می­خواندند.[50] این آب از چاه­ها و آب انبارهای موجود در شهر تأمین می­گردید.[51] با این حال جنابه سالم­ترین منطقه ساحلی گرم­سیری محسوب می­شد و محصولات گوناگون کشاورزی در زمین­های حاصل­خیز اطراف آن به عمل می­آمد.[52] بعضی جنابه را از مهروبان بزرگ­تر دانسته و آن را در ردیف شهرهای بزرگ فارس، مثل اصطخر و دارابجرد، بر شمرده­اند.[53] هم چنین چهار قریه نزدیک جنابه، از توابع آن به شمار می­آمدند. مسجد جامع، در مرکز شهر واقع بود و بازارهای غیرمسقف آن، در کوچه­ها و خیابان­ها قرار داشتند.[54]

جنابه از مراکز مهم ماهی­گیری در منطقه محسوب می­گردید و در میان ماهی­های بسیاری که در آن جا صید می­شد، نوعی ماهی خاص ـ احتمالاً اردک ماهی ـ فراوان­تر بود. رونق بازار ماهی­فروشان شهر به حدی بوده که برخی نویسندگان بر آن تأکید نموده­اند.[55] اهمیت دیگر اقتصادی شهر، به لحاظ تولید پارچه­ها و لباس­های کتانی بود. ظاهراً کتان در این بندر، همانند مهروبان و شینیز، از تولیدات محلی بوده که در بافت پارچه و دوخت لباس­های کتانی به کار می­رفت. جامه­های کتانی، از اقلام صادراتی اصلی جنابه به شمار می­آمد[56] و کیفیت خوب آنها موجب شهرتشان می­گردید؛ به طوری که پارچه­های جنابی در همه جا پر آوازه بودند و برای مصارف مختلف استفاده می­شدند. کارگاه­هایی نیز که برای تولید انواع کتان وجود داشت، بر رونق اقتصادی شهر می­افزود.[57] همچنین نقل شده است که یک کارگاه دولتی کتان­بافی هم در این بندر بر پا بود.[58] بدین ترتیب محصولات کتانی این ناحیه به وسیله کشتی­هایی که در این بندر بارگیری می­کردند به نواحی دیگر صادر می­گردید.

آن چه بیش از همه، شهر جنابه را حایز اهمیت می­ساخت، کشتی­رانی و دریانوردی آن بود. این نکته را از آن جا می­توان فهمید که در کتاب­های جغرافیایی و مسالک و ممالک که به ذکر راه­ها و منزلگاه­های ناحیه فارس پرداخته­اند، فقط مسیرهای ارتباطی دو بندر (جنابه و سیراف) با شهر شیراز به دقت ذکر شده­اند که حاکی از اهمیت تجاری و اقتصادی این بندر است. به هر صورت، کشتی­هایی که به هور جنابه می­آمدند محصولات محلی و غیرمحلی که از راه خشکی به جنابه می­رسیدند، از طریق دریا به سرزمین­های دیگر می­بردند. گذشته از کشتی­رانی، گویا صنعت کشتی­سازی هم در جنابه رونق داشت و صنعتگران این خطه در این کار متبحر بودند.[59]

راه­های مواصلاتی فارس، جنابه را با شهرهای مختلف این ایالت مرتبط می­ساخت و بدین ترتیب مبادلات کالا در آن سهولت می­یافت. جنابه در مسیر جاده مهروبان به شاپور قرار داشت و فاصله آن با مهروبان بسیار کمتر از فاصله آن تا شاپور بود که در همین مسیر از بندر شینیز هم می­گذشت. یک جاده طولانی 44 فرسخی، جنابه را به شیراز می­رسانید که از شهرهای بزرگ دیگری نیز هم چون توج و کازرون عبور می­کرد.[60] جنابه در زمان قدرت یافتن قرمطیان در نواحی غربی و جنوبی خلیج فارس، دچار صدماتی شد که از اهمیت و موقعیت اقتصادی و تجاری آن کاست. برخی از بزرگان قرمطی، از جمله ابوسعید و ابوطاهر جنابی، به این شهر منسوبند، با این حال این امر، مانع تعرض آنان به شهر نگردید. جنابه آخرین بندر ولایت ارجان بود و با فاصله­ای اندک در سمت شرق آن، ولایت اردشیر خره، مهم­ترین ولایت فارس، شروع می­گردید.